تقلب ریشه درکمبودهای روحی دانش آموز دارد

نحو عربى چگونه و توسط چه كسى پديد آمد؟

عربها مانند يونانيها شعر و خطابه و سخنورى و نامه‏نويسى داشتند و علم نحو زبان عربى را تدوين نكرده بودند،زيرا ملكه لغت در طبيعت آنان رسوخ داشت ولى چون اعراب بفهم دقيق معانى قرآن احتياج يافتند زودتر از يونانى‏ها و روميها بتدوين قواعد نحو خود پرداختند و هنوز پنجاه سال از تاسيس دولت عرب نگذشته بود كه احتياج بتدوين قواعد نحو در ميان آنها احساس شد.گمان ما بر آن است كه قواعد نحو زبان عرب مانند زبان سريانى تدوين شده باشد،چه كه جماعت اخير در قرن پنجم ميلادى قواعد زبان خود را مدون كردند و كشيشى بنام يعقوب رهاوى ملقب به مفسر كتابها (متوفى در 460 ميلادى) براى اولين بار قواعد نحو زبان سريانى را تدوين كرد،در همان مواقع عربها در نتيجه آمد و شد بعراق با سريانى‏ها معاشرت كردند و از قواعد نحو سريانيها اطلاع يافته آنرا نيكو دانستند و همينكه خود بتدوين قواعد نحو محتاج شدند از قواعد سريانى استمداد كردند چون هر دو زبان مانند دو خواهر با هم شبيه است.دليل اين مدعا آنكه عربها موقعيكه در عراق ميان سريانى‏ها و كلدانيها ميزيستند علم نحو خود را وضع كردند و تقسيمات كلام در عربى و سريانى يكى است.اما شتاب عرب براى تدوين قواعد نحو براى آن است كه عربها با شتاب بسيار دين اسلام را منتشر ساخته ممالك وسيعى را گشودند و با ملل غير عرب آشنا شدند و چون اين ملت‏ها زبان عربى را بخوبى نميدانستند در مكالمه خطا ميرفتند و رفته رفته زبان عربى رو به تباهى ميگذارد حتى پيش از فتوحات اسلامى اين جريان بوده كه عربها بدون توجه بقواعد نحوى بى غلط صحبت ميكردند و اعراب كلمات و جملات آنان مانند اعراب قرآن بود،اما مسلمانان غير عرب بخطا ميرفتند و موقعى يكى از همان مسلمانان غير عرب در حضور حضرت رسول بخطا تكلم كرد حضرت بصحابه فرمودند:برادر خود را راهنمائى كنيد اشتباه ميرود.و از گفته‏هاى ابوبكر است كه اگر موقع قرائت‏سقوط كنم بهتر از آنست كه كلمه‏اى را بخطا بخوانم.ولى اشتباهات كلى چنانكه گفتيم بعد از فتوحات اسلامى روى داد و در آن موقع بود كه مسلمانان غير عرب در تكلم عربى و بخصوص در قرائت قرآن بخطا ميرفتند و عمال و واليان عرب اين را ديده بفكر ضبط قواعد نحوى بر آمدند.

مورخان عموما اتفاق دارند كه ابوالاسود دوئلى متوفى بسال 69 هجرى علم نحو عرب را وضع كرده است،وى از بزرگان تابعين و از صحابه حضرت امير بوده و در جنگ صفين التزام ركاب آن حضرت را داشته است.پس از آن ببصره آمده و در آنجا زبان سريانى آموخته و قواعد نحو آنرا فرا گرفت و چون آن را نيكو ديد بفكر افتاد كه براى زبان عربى نيز قواعدى وضع كند و اين نظر خود را با زياد بن ابيه والى عراق در ميان نهاد ولى زياد بجهاتى كه گفته شد با آن پيشنهاد موافقت نكرده است اما چندى بعد مردى نزد زياد آمده و چنين اظهار كرده است:

اصلح الله الامير توفى ابانا و خلف لنا بنون ⁽¹⁾ .

زياد كه خطاى آن مرد را شنيد دنبال ابوالاسود فرستاد و از او خواست كه قواعدى براى نحو وضع كند و آنچه را كه سابق نهى كرده بود در نتيجه آن پيش آمد بوى فرمان داد كه اجراء نمايد.

بعضى ديگر ميگويند كه موقعى دختر خويلد اسدى نزد معاويه آمده گفت:

ان ابوى ماتا و تركا لى مالا (بطور اماله) ⁽²⁾ و چون على (عليه السلام) اين را دانست‏باب ان و باب اضافه و باب اماله را براى ابوالاسود دوئلى شرح داد و ترسيم كرد و بدين طريق علم نحو وضع شد،سپس ابوالاسود مردى را شنيد كه اين آيه را (از سوره برائة) چنين ميخواند «ان الله برى‏ء من المشركين و رسوله‏» يعنى كلمه رسول را كه بايد در اينجا برفع باشد بجر ميخواند و ابو الاسود باب عطف و باب نعت را وضع كرده تا چنان خطائى روى ندهد.

هم چنين روزى دختر ابوالاسود بطور پرسش گفت:«يا ابت ما احسن السماء؟» (چه چيز نيكو كرده است آسمان را) پدرش گفت نجومها- (ستاره‏هاى آن) ،دختر گفت نه مقصودم خود آسمان است،ابوالاسود گفت:در آن صورت دهانت را باز كن و بگو يا ابت ما احسن السماء!-چه نيكوست آسمان و روز ديگر دخترك گفت ما اشد الحر؟چقدر هوا گرم است ولى آنجمله را بطور استفهام بيان كرد،پدرش (ابوالاسود) اشتباه او را بطريقى كه گفته شد اصلاح كرد و باب تعجب را در علم نحو وضع نمود.

گر چه تاريخ نويسان در چگونگى وضع علم نحو اختلاف دارند اما همه آنان بر اين عقيده‏اند كه ابو الاسود دوئلى در اثر پيش آمدهائيكه گفتيم علم نحو را وضع كرد و خود ابو الاسود ميگويد كه اصول علم نحو را از على (حضرت امير) فرا گرفته است.پس مسلم شد كه ابوالاسود علم نحو را وضع كرده و يا شروع بآن كار كرده است.و در تاييد اين ادعا گفته ابن نديم را نقل ميكنيم كه در كتاب فهرست‏خود چنين اظهار ميدارد:

«يكى از اشخاصى كه علاقه بجمع آورى كتاب داشت مرا بانبار و كتابخانه‏اى برد كه در آنجا كتابهاى بسيارى ديدم از آن جمله صندوقى كه سيصد رطل پوست و چرم و كاغذ مصرى و چينى و تهامى،خراسانى ريخته بودند و در ميان آن اوراق چهار ورق ديدم كه گمان ميكنم از اوراق چينى بود كه در آن چهار ورق مطالبى راجع بفاعل و مفعول ديده شد و يحيى بن همير بخط خود نوشته كه اين مطالب از ابوالاسود رحمة الله عليه ميباشد و زير آن خط نوشته ديگرى بخط قديمى از علان نحوى ديده ميشد و زير آن خط نصر بن شميل بود و همينكه آن مرد مرد آن صندوق از دست رفت‏».

در هر حال چون تاليفات مختصر ابوالاسود رفع حاجت آنى را نميكرد و اشتباهات رفع نمى‏شد لذا ابو الاسود علامات و حركات را تعيين نمود تا بدان وسيله اعراب كلمات معلوم شود و اقسام اسم و فعل و حرف مشخص گردد و اين همان علامات و حركاتى بود كه سريانى‏ها معمول ميداشتند و در قسمت‏خط عربى راجع بآن سخن گفتيم.

بنابر اين عرب‏ها پيش از تدوين علم نحو اعراب كلمات را ميدانستند،همانطور كه قبل از تدوين علم عروض شعر ميگفتند،چون درست‏سخن گفتن و شعر سرائيدن ملكه آنان بود.اما همينكه ملت‏هاى غير عرب مسلمان شدند و با عربها آميزش كردند طبعا از فهم معانى قرآن عاجز ماندند،زيرا زبان عربى ملكه آنان نبود و لذا در صدد تدوين قواعد نحو بر آمدند و چنانكه مشاهده ميشود بيشتر اين اشخاص (كسانيكه مشغول تنظيم و تدوين نحو بودند) از ميان مردم غير عرب برخاستند.

ابوالاسود ابتداء علم نحو را وضع كرد،پس از او مردمانى از كوفه و بصره كار او را تعقيب كردند،نخستين كسى كه از ابوالاسود علم نحو را فرا گرفته به تكميل آن پرداخت عنبسة بن معدان مهرى بود،سپس ميمون اقرن و عبدالله حضرمى و عيسى بن عمر و خليل بن احمد (امام علم عروض و لغت) و سيبويه (امام علم نحو) بترتيب علم نحو را از يكديگر اقتباس كرده آنرا كامل ساختند و مطابق قانون طبيعى تكامل علم نحو ترقى كرد و كتابهاى مفصلى در آن موضوع تاليف شد.اما سيبويه (متوفى بسال 180) آنرا كامل ساخت و كتاب مشهور خود را در علم نحو تاليف نمود بقسمى كه ساير كتب نحوى كه بعدا تاليف شد بطور كلى اقتباس از كتاب سيبويه و كتاب العين بود (شرح اين كتاب اخير بزودى خواهد آمد) .شهرت و اهميت كتاب سيبويه تا آنجا رسيد كه هر وقت مردم كتاب ميگفتند مقصودشان كتاب نحو سيبويه بود و آنرا مانند بهترين تحفه به يكديگر هديه ميدادند.

پى‏نوشت‏ها:

1- ترجمه آن جمله چنين است:خدا فرماندار را نيكو بدارد پدر ما مرده و براى ما فرزندانى (پسرانى) گذارده است. و موضوع اشتباه و خطا آن است كه مطابق قواعد نحوى در اين جمله بنون بايد بنين گفته شود.

2- اماله در قرائت چنان است كه خواننده (قارى) فتحه را مانند كسره و الف را مانند ياء بخواند و در علم صرف باب مخصوصى راجع باين موضوع ميباشد.مترجم

منبع كتاب:تاريخ تمدن اسلام ص 478 تا 480

نويسنده: جرجى زيدان